Ogłoszenie Płatne / Reklama Sponsorowana

Zgubna rola Chłopickiego

Prądzyński Ignacy

Wielkim, niepowetowanym miało to być dla Polski nieszczęściem, że kierunek powstania dostał się w ręce Chłopickiego, zastając go tak dla siebie niechętnego, pomimo tego, że on był niezawodnie jednym z najwaleczniejszych żołnierzy wojska polskiego, pomimo tego, że posiadał nieugiętą tęgość charakteru, który to przymiot daleko mniej pospolity u Polaków od tamtego, a przy tym miał dar równie rzadki, a niemniej dla wodza potrzebny, rozkazywania ludziom, wzbudzania w nich posłuszeństwa, uszanowania i bojaźni; na koniec pomimo tego, że z wszystkich generałów polskich bez żadnego majątku, nie tylko tych, których powstanie zastało, ale i tych, których wyniosło, on był najzdolniejszy, a może jeden tylko zdolny do przywodzenia walnej bitwie. Te jego przymioty, które jeszcze nie stanowią tych wszystkich, jakie mieć by powinien doskonały wódz naczelny, robiły jednak z Chłopickiego bardzo znamienitego generała i byłyby dostateczne do uratowania sprawy polskiej.

Chłopicki, zostawszy dyktatorem, dwie tylko miał przed sobą drogi, a na każdej potrzebną była cała energia, jaką był obdarzony: stłumić powstanie i oddać Mikołajowi Polskę uległą albo też wziąć się do oręża, cisnąwszy pochwę. Nie zdaje mi się, ażeby pierwsze uskutecznić było już w mocy ludzkiej. Sam Chłopicki sądził, iż bezwarunkowa uległość byłaby haniebną. Ale zdawało mu się także, iż siły były zanadto nierówne, ażeby się było można naprawdę opierać. Przez osobliwe skrzywienie zdrowego rozsądku Chłopicki umyślił trzecią, pośrednią wynaleźć drogę. I jemu, jedynie do boju sposobnemu, przywidziały się negocjacje, mające być poparte uzbrojeniami, w które atoli sam nie wierzył. Było to grubo się mylić względem położenia, w którym powstanie Polskę postawiło, również względem cesarza i jego osobistego charakteru; było to nie uznać własnego stanowiska i koniecznego biegu rzeczy. Toteż Chłopicki, wystawiwszy sobie, że powstaniem owładnie, że cesarzowi zaimponuje i że wypadkami rządzić będzie, ujrzał się na wszystkie strony omylonym i przez potok uniesionym. Natenczas zamiast zmodyfikowania w czymkolwiek pierwotnego zdania uzbroił się w nieugięty upór przeciwko wszystkim, przeciwko oczywistości; a postawiwszy się raz na fałszywym stanowisku, same tylko mógł popełniać błędy, z których atoli każdy śmiertelną zadawał ranę sprawie polskiej, na koniec w potężnym uniesieniu gniewu usunął się od wszystkiego, wyrządziwszy Polsce niepowetowane szkody. Popęd rewolucyjny został przez niego zahamowany, co koniecznie osłabić musiało i sprawiło niepowetowaną stratę najkosztowniejszego czasu, ludność po wszystkich częściach Polski obałamuconą została, urządzenia wojenne, na błędnych oparte zasadach, odebrały opłakany kierunek, częścią nie dostały potrzebnego popędu, częścią wstrzymane wcale zostały; powaga władzy, a zatem i karność wojska nowy a srogi szwank poniosły, na koniec dyktatura, jedyny kształt rządu, mogący się przydać w ówczasowych okolicznościach, została zupełnie zdyskredytowaną. Zastąpił ją rząd anarchiczny, będący dziwotworem, i który sam jeden był dostatecznym do zgubienia sprawy mocniejszej nawet, niż była wtedy sprawa polska. [...]

Zwołanie sejmu było dziełem strachu; z wszystkich albowiem, co przystępowali bądź z własnej woli, bądź przynagleni do steru rządu, żaden, nie wyłączając Chłopickiego, nie śmiał, żaden nie chciał pozyskać smutnej sławy wtłoczenia narodu na nowo w haniebne jarzmo. Wszyscy zaś bali się wydać hasło do boju i dobyć oręża na Mikołaja, niepomni, że on już był dostatecznie wyzwany w imieniu Polski. Więc każdy byłby rad zepchnąć z siebie, a na kogo innego zwalić odpowiedzialność za dalsze wypadki. Taki doradca, jakim był strach, nie mógł oczywiście podać zdrowej rady. Toteż zwoływanie sejmu było nieszczęściem i głupstwem i nie mogło, jak tylko skomplikować stosunki, już i tak dosyć drażliwe. Zgromadzenie deliberujące, reprezentacje narodowe dobre są tylko w czasach spokojnych i gdy egzystencja kraju na mocnych ugruntowana zasadach, a dostateczną zabezpieczona siłą. Ale podczas tak, potężnej burzy, jaka nad Polską wisiała, i pod. ciosami tak srogiego miecza, jaki się nad nią unosił, sejm nie mógł nic pomóc, a pewnie stać się musiał przeszkodą. I przy tym reprezentacja narodowa mogła bardzo podpaść niebezpieczeństwu dostania się w położenie upokarzające, w jakie nie należało jej stawiać. Wszakże nie zbywa i na przykładach historycznych w tej mierze. Cóż dobrego zrobił parlament angielski za Karola I? Oto wywołał domową wojnę, skaził się królobójstwem i stał się powolnym Kromwela niewolnikiem. Były i współczesne przykłady, które trafniejszą jeszcze nauką być mogły. Co zrobiły izby francuskie po waterlooskiej klęsce w r. 1815? Oto zniweczyły możność dalszej obrony i ułatwiły powrót Bourbonów, których i oni sami, i Francja wyraźnie nie chciały. W roku 1825 kortezy hiszpańskie, parlament neapolitański piękną, ale czczą gadaniną, wynurzaniem górnych zdań i odrzucaniem wszelkiej koncesji wywołały tylko zajęcie kraju przez obce wojska, zupełny upadek ukochanej konstytucji, przywrócenie arbitralności i krwawą reakcją. U nas do czegóż to miało posłużyć to zwołanie sejmu? Czyliż dopiero sejm miał objawić, co naród chce? Przecież to było widoczne, jasne jak słońce, objawiało się w Warszawie i po prowincjach mową, pismami, czynami. Czyli sejm miał ulegalizować bunt? Jedno tylko zwycięstwo uczynić to może. Jeżeliby przyjął bunt, sejm w oczach Mikołaja, a poniekąd i legalności, stawał się buntu wspólnikiem, kraj zaś przez to na przypadek niepowodzenia musiał zostać przed cesarzem bardziej skompromitowanym i tym sroższe ściągnąć na siebie skutki gniewu jego, gdy tymczasem nic to sprawie pomóc nie mogło. A potem śmieszna też to myśl, ażeby powstanie przeciwko Rosji, które rozdarło aleksandrowską kartę konstytucyjną, mogło być uprawnione przez sejm, którego całe legalne istnienie z tej jedynie konstytucji wypływało. Zresztą jakież prawo mógł mieć sejm Królestwa aleksandrowskiego stanowić o losach całej Polski? Czy na koniec sejm miał wziąć kierunek powstania, rządu całej Polski, prowadzenie wojny? To by też ostatnim było szaleństwem, takie rzeczy oddawać z namysłem i dobrowolnie w ręce licznego zgromadzenia. Ile razy się ludzie zbiorą, można być pewnym, że znaczna większość będzie między nimi głów ograniczonych. Takie zgromadzenia, przypuściwszy, że stronnictw i sporów w nich nie będzie, dają się zawsze prowadzić niewielu wodzicielom, niekoniecznie najrozumniejszym, ale raczej tym, co najlepiej mówią, najmocniejsze mają płuca, tym, których zręczność największą umie zyskać popularność. A co to czasu traci się na gadaninie wtenczas, kiedy czas tak jest nieocenionym! Oddawać rządy licznemu zgromadzeniu jest to puszczać je na los. Powie kto, że Konwencja uratowała Francją. To jest mylne zdanie. Rewolucją francuską ocaliły błędy koalicji i energia władzy dyktatorialnej; a tą była nie Konwencja, ale Komitet (de salut public), który się pluskał we krwi matki swojej tejże Konwencji więcej jeszcze niż we krwi innych klas obywateli. Nie można też było przypuszczać w żaden sposób, że sejm wyda prawo przytłumiające powstanie, bo jeżeli tego nie chciał uczynić ani rząd, ani dyktator, daleko mniej mógł sejm, mieniący się całego narodu reprezentantem, a który do tego własne miał do cesarza urazy. I tak senat miał jeszcze w świeżej pamięci sprawę sądu sejmowego, izba zaś poselska sprawę Niemojowskich, odebranie jej jawności posiedzeń itp. Nie myślał Kościuszko o zwoływaniu sejmu, dla którego wielkości uzupełnienia, zdaje się, że nie dostawało wypadków z r. 1830/1. Jak łatwo było przewidzieć, pierwszym dziełem sejmu było uznanie powstania za rzecz narodową.
Jeżeli dotychczasowe postępowanie Chłopickiego może być, nie mówię, usprawiedliwione, ale do pewnego stopnia zrozumiane, tak od chwili wydania tego wyroku przez sejm, ów najwyższy trybunał, do którego sam się był odwołał, ani pojętym ani wytłumaczonym być może, i owszem, żaden język nie ma słów na potępienie jego dalszych czynności. Co też mógł lepszego zrobić on, stary, bezdzietny, bez familii, bez majątku, jak poświęcić się na żądanie narodu powstaniu, którego sam nie wywoływał, co mogło być dostateczne na zaspokojenie jego, choćby najdraźliwszego sumienia? Czyliż mógł on, całe życie żołnierz, zawód swój w lepszy sposób zakończyć, jak ginąc dla tak świętej sprawy? W najniepomyślniejszym razie była mu zapewniona piękna sława Kościuszki i Józefa Poniatowskiego, a jeżeliby mu się dzieło udało, stawał się dla polskich pokoleń w najodleglejsze wieki — bogiem.
Bolesna to rzecz iść za generałem Chłopickim w tych dniach feralnych, gdzie już i śladu, nie mówię, męskości, ale i zdrowego rozsądku znaleźć w nim nie można, gdzie i w uporze widać go chwiejącym się. Cóż to znaczy to przychodzenie na sejm w rosyjskich orderach, owo przyjmowanie raz dyktatury i znowu odpychanie jej? a gdy ją tak łatwo osiągnął i jednomyślna przyjęła ją zgoda, nie używa tej władzy, niczym nie ograniczonej, ani na stłumienie powstania, ani na jego rozwinienie; cóż to znaczy to targowanie się o warunki, pod którymi ją przyjmie, i gdy mu na wszystko przyzwolono, unoszenie się za lada powodem z zapominaniem wszelkiej godności?
Nim opuścimy rządy Chłopickiego, wypada zastanowić się jeszcze nad nimi. Z wszystkiego, co się dotąd powiedziało, już można dostatecznie ocenić jego postępowanie polityczne; przecież jeszcze się nie wszystko w tej mierze powiedziało. Na pierwszy zaraz odgłos warszawskiego wybuchnienia przyleciała do Warszawy znaczna liczba poznańszczanów, ofiarując, że jeżeli tylko dyktator zezwoli, przyprowadzą landwery W. Księstwa, to jest 30 000 ludzi uzbrojonych, ubranych i z działami nawet. Chłopicki odepchnął ich z oburzeniem, a rząd pruski nie omieszkał wyprowadzić wkrótce poznańską landwerę za Odrę.
W Prusach właściwych i na Śląsku jest także znaczna ludność, są landwery mówiące polskim i litewskim językiem, a zatem sympatyzują z nami. Przecież na tych pomoc nie mogliśmy rachować; ponieważ szlachta tamtych okolic zniemczała, więc im brakowało przywódców. Wyprowadzenie landwerów poznańskich nie byłoby ściągnęło na Polaków wojny ze strony Prus, równie jak jej nie ściągnęło przystąpienie do ich sprawy kilkunastu tysięcy tamecznych mieszkańców. Albowiem atakując Polaków, rząd pruski byłby tak dalece wzmocnił francuskie stronnictwo rewolucyjne, iż to byłoby wtedy rząd swój do wojny przymusiło i następowała powszechna konflagracja, czego przede wszystkim uniknąć chciano, bo wszędzie okazywały się groźne symptomata, bo i w samychże Prusach, równie jak u wszystkich narodów, objawiają się silna sympatia dla Polski, wbrew której rząd nie byłby śmiał działać. Zdanie Schmidta, ówczasowego konsula pruskiego, udzielone dyktatorowi za pośrednictwem Chłapowskiego, było uzasadnione i zasługiwało, ażeby je wziąć na uwagę, to jest, że Polacy zrazu nie będą mieli ani sprzymierzeńców, ani nieprzyjaciół i że na własne tylko siły przy rozpoczęciu wojny z Rosją rachować mają.
Obywatele zza Buga stawają przed dyktatorem i w imieniu tamtych krajów żądając jego rozkazów, zapytują się, czy zaraz, czy kiedy powstawać mają, bo że to uczynionym być musi, było dla każdego oczywistością. Chłopicki ofuknął ich i kazał spokojnie siedzieć. Sławne są jego słowa, że dla guberni ani jednej skałki nie ma; gorzej daleko jeszcze: on dla nich dobrego nawet słowa nie miał. Dyktator uznał tedy i utrzymał granicę Buga i Niemna, która z winy spiskowych przed wystąpieniem jeszcze Chłopickiego na scenę skruszoną nie została.
W jego było mocy wzburzyć jednym słowem całą dawną Polskę, a natenczas, pytam się, jak by się to był odbył marsz owych długich kolumn rosyjskich, czerniących się na tle śniegiem zbielonych krajów, od Kurlandii do Wielkiego Nowogrodu, od Kijowa do Bukaresztu, od Petersburga nawet, które przez spokojną idąc Polskę, tak wiele ucierpiały tym zimowym pochodem i których wyżywienie tak wielu ulegało trudnościom, jak to Smitt z dokładnością opisuje? Gdyby gen. Chłopicki był zrozumiał powstanie, gdyby był pojął własne powołanie, gdyby Był chciał rozwinąć swoje władzę dyktatorialną i użyć jej, byłby w grudniu i styczniu cały kraj aż do Dźwiny i Dniepru wzburzył i na początku lutego mógł mieć przy pomocy poznańskich landwerów i Korpusu Litewskiego pyszne stotysięczne wojsko, między Brześciem Litewskim i Białymstokiem zebrane i zajmujące Pińsk. Natenczas piechota rosyjska, ciągnąca od północy, zostawała zupełnie rozłączona od jazdy, idącej od południa. W takim składzie rzeczy boje nie byłyby się rozpoczęły aż na wiosnę, i to o kilkanaście, może o kilkadziesiąt mil za Bugiem i Niemnem i według wszelkiego podobieństwa do prawdy na zakończenie pierwszej kampanii główna kwatera polska byłaby stanęła jedna w Kijowie, druga nad Dźwiną. Druga kampania mogła zagrozić Petersburgowi. Wtenczas to, ale wtenczas dopiero, byliby się znaleźli dla Polski sprzymierzeni, byłyby interwencje i traktaty, byłyby i dynastie, ubiegające się o koronę polską; natenczas to zwołany sejm całego narodu byłby stanowił o jego losach, a Polska, dokonawszy sama jedna dzieło, w przedsięwzięciu którego runął kolos potęgi napoleońskiej, własną siłą odradzała się świetniejszą niż kiedy; jedną kampanią odzyskiwała poważne stanowisko w rzędzie pierwszych mocarstw europejskich i klęski dwóch wieków zostały naprawione. [...] Co do małej wojny, dozwolono mi zająć się tym przedmiotem. Ileż ja to nocy strawiłem na pisaniu instrukcyj dla partyzantów i na konferowaniu z różnymi osobami, które chciałem na dowódców gerylasów wykierować! Szukałem do tego ludzi na wszystkie strony. Zalecano mi niejednego oficera, co zaszczytnie w froncie służył. Ja go natychmiast do siebie sprowadzałem, tłumaczyłem, że małą wojnę powinna prowadzić miejscowa ludność, i to w sukmanach, siermięgach, broń Boże, w odznaczającym się mundurze, że ona nie ma zwodzić porządnych bitew, ale tylko urywać nieprzyjaciela i komunikacje na jego tyłach przecinać, że dla niej przytułkiem i fortecą lasy, bezpieczeństwem nogi i znajomość kraju. Gdym już godzinne odbył kazania, odczytał instrukcją, gdym sądził, że mój partyzant pojął, o co chodzi, on mi tu występował z różnymi obiekcjami, jako to: gdzie będzie miał zabezpieczenie pleców, rejteradę, że gdy będzie wojował nie w mundurze, to na przypadek wzięcia go do niewoli pewnie go powieszą (to być mogło). Każdy zaś gotów był ponieść śmierć na placu bitwy, ale żaden nie chciał wisieć. Ci, co się już odważali puszczać w ten zawód, prosili jednak, ażeby im dać choć cokolwiek wojska regularnego, niektórzy o armatach nawet wspominali. Upadły zupełnie wszystkie moje usiłowania przygotowania małej wojny na powierzchni kraju, do którego wyglądaliśmy co chwila wkroczenia nieprzyjacielskiego i powziąłem przekonanie, że mała wojna nie da się nakazać, że aby powstać mogła, musi być do niej usposobiony umysł ludności; polski zaś naród ma na to charakter o wiele za łagodny i zupełny brak jakiego bądź fanatyzmu. Któryż to Polak, choć najżarliwszy patriota, potrafi zarżnąć bezbronnego Moskala albo otruć razem z sobą, z jednego pijąc kielicha? On pojmanego puści na wolność i da mu jeszcze rubla na drogę. A jednak mała wojna, która ma być skuteczną, która ma poszczegółowo trawić wojska nieprzyjacielskie, musi koniecznie być wojną na śmierć w całym znaczeniu tego wyrażenia. Przywódcy do niej znajdą się sami, skoro masa ludności do niej dostatecznie usposobiona. W Hiszpanii, która zaraz na myśl przychodzi, gdy o małej wojnie wzmianka, sama wojna wysadziła generała Minę, Esparterę, Juliana i tylu innych, których u nas Gedrojć i Mirski arcysłabą byli kopią. Niechby tylko mała wojna była w umyśle ludności, nie potrzeba by jej nakazywać i pewnie by jej nie wstrzymał brak skał i gór. Ta tylko zachodziłaby różnica, że gdy gerylasy hiszpańscy na piechotę swoje robili, nasi dokazywaliby na koniach, nawet na chłopskich, i lasy okazałyby się dla nich dostateczne. Tak bywało za konfederatów, powstających różnymi czasy. Wandea jest krajom, wcale nie górzystym, a cóż to za straszną małą wojnę prowadzili chłopi przy pomocy żywych płotów, otaczających tam łąki i pola! Być może, iż obce jarzmo usposobi na koniec i polską ludność do malej wojny, ale żeby to nastąpić mogło, musi się wielce odmienić charakter narodowy. [...]

Anons: — Reklama